Europejski Fundusz Społeczny stworzony został, w celu zredukowania różnic, pomiędzy państwami Unii Europejskiej. Jest to fundusz strukturalny, a jego główne zadanie to pomoc państwom członkowskim w wyrównaniu szans na pracę ich mieszkańców.

EFS oparty jest na zasadach współfinansowania i współzarządzania, co oznacza, że pomocy finansowej, otrzymywanej z Unii, bezwzględnie towarzyszą fundusze krajowe, publiczne lub prywatne. Europejski Fundusz Społeczny nie jest biurem pośrednictwa pracy i nie dysponuje ofertami zatrudnienia. Jego działalność polega jednak na finansowym wspieraniu tysięcy lokalnych, regionalnych oraz krajowych projektów związanych z zatrudnieniem. Od przedsięwzięć na rzecz zatrudnienia osób niepełnosprawnych, prowadzonych przez niewielkie organizacje charytatywne, po duże ogólnokrajowe inicjatywy, promujące szkolenia zawodowe wśród ogółu społeczeństwa.

Europejski Fundusz Społeczny kieruje swoje wsparcie do ludzi, którzy mają duże trudności w znalezieniu pracy, między innymi do kobiet, młodzieży, ludzi starszych, migrantów oraz osób niepełnosprawnych. EFS przeznacza ponadto swoje środki, na pomoc przedsiębiorstwom i pracownikom w przystosowywaniu się do zmian, wspierając nowoczesne rozwiązania w miejscach pracy, uczenie się przez całe życie oraz mobilność pracowników. Dotyczy to ludzi, którzy mają trudności ze znalezieniem pracy lub z uzyskaniem awansu, jak na przykład osoby długotrwale bezrobotne czy kobiety.

Ocenia się, że co roku ponad 9 milionów ludzi, z grup narażonych, otrzymuje pomoc dzięki uczestnictwu w projektach finansowanych z funduszu. W zależności od czynników społecznych i gospodarczych, oferowana pomoc, może wynosić od 50% do nawet 95% kosztów projektu. Wszystkie zalecenia oraz wytyczne dla działań funduszu, podejmuje się na poziomie europejskim, wdrażanie natomiast, pozostawia się odpowiednim organom krajowym czy też regionalnym. Opracowują one programy, oraz prowadzą kontrolę podejmowanych projektów. Wsparciem objęte są szkolenia, które w założeniu mają podnosić kompetencje personelu.

Środki EFS są dostępne za pośrednictwem państw członkowskich i regionów. EFS nie finansuje projektów bezpośrednio z Brukseli. Organizacje zainteresowane pomocą funduszu dla określonego projektu, powinny skontaktować się z odpowiednią instytucją, zarządzającą nim we własnym państwie lub regionie. Dobrymi źródłami informacji o możliwościach pomocy z EFS są również krajowe i regionalne strony internetowe funduszu oraz lokalne podmioty pośrednictwa pracy.

Projekty wspierane przez EFS są przeznaczone dla różnych grup docelowych, zatem różnią się właściwościami, skalą i celami. Niektóre są związane z systemami kształcenia, inne dotyczą młodzieży i osób starszych poszukujących pracy, zaś jeszcze inne potencjalnych przedsiębiorców.

Osoby długotrwale bezrobotne korzystają na przykład z pomocy w dziedzinie zdobywania nowych umiejętności i odzyskania motywacji. Z kolei w przypadku podupadających gałęzi przemysłu EFS oferuje pracownikom nowe, przydatne umiejętności i możliwości poszukiwania pracy, często w nowych, rozwijających się sektorach. Rodzice uzyskują wsparcie, ułatwiające powrót do pracy, dzięki placówkom opieki nad dziećmi i elastycznym warunkom zatrudnienia. Kobiety są zachęcane do wybierania profesji technicznych, a mężczyźni odbywają szkolenia zawodowe w zakresie opieki i dydaktyki, czyli zawodów, które zazwyczaj wykonują kobiety.

Fundusz zapewnia pracownikom i osobom poszukującym pracy w całej Europie, umiejętności oraz szanse znalezienia zatrudnienia, które dają większy wybór i wpływ na własne życie. Unia Europejska dąży do zwiększenia liczby miejsc pracy i poprawy warunków zatrudnienia oraz rozwoju integracji społecznej. Założenia te są podstawą strategii Europa 2020, na rzecz trwałego wzrostu gospodarczego w całej Unii.

Wyzwania te są szczególnie ważne w obecnej sytuacji gospodarczej. Europejski Fundusz Społeczny odgrywa dużą rolę w realizowaniu celów Europy, oraz w łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego czy też zmniejszenia bezrobocia i poziomu ubóstwa.